MakhdumGuly Pyragy 1تورکمن نیوز - آداب و رسوم ترکمن‌ها: برای نشان دادن احترام والای مسلمانان سنی به اهل بیت حضرت رسول (ص) نیازی به بر شمردن شواهد و ادله از كتب حدیث و سخنان بزرگان این مذهب نیست و نگارنده كه خود بر مذهب تسنن است در این مقاله بدون هیچ توضیحی ابتدا تنها به چند نمونة كوچك از احترام تركمن‌ها ـ كه سنی مذهب هستند ـ به امامان اشاره می‌نماید و در ادامه ، با استناد به برخی اشعار مختومقلی فراغی (1169-1112 هجری شمسی) كه سنی‌مذهب است و به بیانی بنیانگذار ادبیات مكتوب تركمنی می‌باشد ، سعی خواهد نمود نگرش ایشان به واقعة كربلا و شهادت امام حسین و یارانش را بیان نماید.

جایگاه امام رضا (ع) در بین تركمن‌ها
بارگاه حضرت رضا (ع) در شهر مشهد، همواره شاهد حضور صدها و هزارها مسلمان سنی ‌مذهب و از جمله مردم ترکمن است. از گذشته‌های دور تاکنون، جوانان ترکمن در ترکمن صحرا پس ازعروسی، به امید استحکام پایه‌‌های زندگی مشترک، به آستان مقدس امام رضا (ع) متوسل شده و سفر به مشهد و زیارت بارگاه امام رضا (ع) را یکی از سنت ‌های حسنه فرهنگ خود می‌دانند.

مختومقلی می‌گوید:
دنگ‌ دوشلار یانینده‌ بیر بی‌کمالام‌
عاشقام‌، مجنونام‌، شکسته‌ حالم‌
سینه‌ی‌ خراسان‌ زواری‌ عالم‌
یا امام‌ رضایه‌ باغیشلا بیزنی‌
معنی:
من در بین همسالان خود فردی بی‌کمال هستم
عاشق و مجنون و شکسته‌حالم
ای خدا! به حق زوار عالم که در قلب خراسان است
تو را به حق امام رضا ما را ببخش!

زیارت امام رضا (ع)، نه تنها در بین ترکمن‌های سنی ‌مذهب ایران، بلکه در بین ترکمن‌های ترکمنستان نیز، سنت پسندیده‌ای است. ترکمن‌های ترکمنستانی بارگاه امام رضا (ع) را به جهت داشتن گنبدی طلایی و به منظور تکریم شخصیت والای ایشان «‌قیزیل امام» (یعنی امام طلایی) می‌نامند.


هر چند در حال حاضر، ترکمن‌های ایران برای بیان نام بارگاه امام رضا (ع) واژه امام رضا را به کار می‌برند و یا با گفتن نام مکان (مشهد) و یا گفتن عبارت مشهد جان، بارگاه امام رضا و یا خود امام رضا (ع) را مد نظر قرار می ‌دهند، اما در بین نسل قدیم ترکمنهای ایران و حتی تا همین اواخر نیز نام ایشان با عبارت قیزیل امام به کار برده می‌شد.

 

عبارت « اون ‌ایکی امام ، دؤرت چهاریار » [دوازده امام و چهار خلیفه که با هم یار و همدم بوده‌اند] برای هر ترکمن عبارتی آشناست. حتی در خطبه‌های نمازجمعه مساجد اهل تسنن نیز امامان جماعت با تکرار این عبارت، از آنها به نیکی یاد کرده و در نعت آنها سخنان زیادی می‌گویند.


مختومقلی در شعرهای زیادی این دو عبارت را به کار برده است که از جمله آنها می‌توان به این ابیات اشاره کرد :

شعر «حقی‌ اوچین»
اون‌ ایکی‌ امام‌، یدی‌ ولی‌، چلتنلر
خضر- الیاس‌ نبی‌ حقی‌ اوچین‌!
معنی:
به حقِ دوازده امام، هفت ولی و چهل ‌تن
حضرت خضر و الیاس نبی! …

و یا در شعر «شفا بر» (شفا بده)
اون‌ ایکی‌ امام‌، بیری‌- بیریندن‌ سرور
یدی‌ ولی‌، یاران‌ بولوپ‌
معنی:
مدد برای دوازده امام که همه سرور هستید
و ای هفت ولی ؛ به کمک هم ، مرا مدد کنید.

مختومقلی در شعر «گوردوما» از هر چهار خلیفه و بویژه از حضرت علی به نیکی یاد ‌کرده و از ملاقات روحی با آنها سخن گفته است:
چاریاردان‌ حضرت‌ بوبکر، عثمان‌ عمر
حیدر صفدر، علی‌ شیر خدانی‌ گوردوما
معنی:
چهار یاران را که حضرت ابوبکر ، عثمان ، عمر
و شیر خدا حیدر صفدر علی است ، دیدم.

مختومقلی در شعر «قیلدی یارانلار» ضمن یاد از چهار خلیفه، به داستانی اشاره می‌کند که بیانگر سخاوت و جوانمردی حضرت علی (ع) است که البته نگارنده برای جلوگیری از طولانی شدن مبحث، به جای ذکر جزئیات این روایت، تنها به یک بند از آن اکتفا می‌نماید :

چاریارلار حق‌ دیییپ‌ گوزدن‌ یاش‌ اتدی‌
اولار یامانلیقدان‌ اوزون‌ داش‌ اتدی‌
علی‌ بیر ایلده‌ یوق‌ ، یاغشی‌ ایش‌ اتدی‌
غریب‌ مختومقلی‌ آیتدی‌ یارانلار
معنی:
چهار خلیفه با ذکر حق ، اشکها ریختند
و از بدی ها دوری گزیدند
علی کاری بسیار نیکو که بین مردم نادر است ، انجام داد.
که مختومقلیِ غریب آنرا بازگو می‌کند.

مختومقلی در شعری تحت عنوان «دوستلار هی» چهار خلیفه را چهار یار حضرت رسول (ص) دانسته و گفته است :
جمله‌ پیغامبرینگ‌ آدم‌ اولی‌
محمد دیر باریسیندان‌ افضلی‌
ابوبکر، عمر، عثمان‌ و علی‌
اونونگ‌ چاریاری‌ بولدی‌، دوستلار هی‌ حضرت آدم نخستین پیامبر
معنی: و حضرت محمد افضل همه آنهاست
و ایشان چهار یار به نامهای ابوبکر ، عمر ، عثمان و علی داشتند.

درباره ارادتی که مختومقلی فراغی به دوازده امام (ع) دارد، ابیات زیادی می‌توان ذکر کرد اما برای بیان عمق ارادت ایشان به ائمه علیهم‌السلام همین کافی است که بدانیم ، مختومقلی همچون همه معتقدین سنی‌مذهب، چنان ارادتی به دوازده امام دارد که در شعری با عنوان « باغیشلا بیزنی » در هر بیت به ترتیب نام دوازده امام (س) را ذکر کرده و ضمن تکریم آنها، از خداوند می‌خواهد تا به خاطر هر یک از این بزرگان ، از گناه او در گذرد. مطلع و مأخر این قطعه شعر چنین است:
مطلع :
رسول‌ دامادی‌دیر، اوز آرسلانینگ‌دیر
یا امام‌ علیه‌ باغیشلا بیزنی‌
چشم‌ چراغیم‌دیر، نور عینیم‌دیر
یا امام‌ حسنه‌ باغیشلا بیزنی‌
معنی:
داماد رسول و شیر خودت است
خدایا! به حق امام علی ما را ببخشای!
چشم و چراغم و نور دیدگانم است امام حسن؛
خدایا به حق او ما را ببخشای!

مقطع :
مختومقلی‌ آیدار، من‌ خاک‌ پایام‌
امام‌لار یولینده‌ هم‌ جان‌ فدایام‌
کمینه‌ بنده‌ من‌، کلبی‌ - گدایام‌
یا عباس‌ علیه‌ باغیشلا بیزنی
معنی:‌
مختومقلی می‌گوید که خاک پای آنهایم
و در راه امامان جان فدا هستم
بنده‌ای کوچک و سگ آستان درگاه و گدایی هستم
خدایا به حق عباسِ علی ما را ببخشای!

واقعه کربلا در اشعار مختومقلی
مختومقلی در تمامی اشعار خود ده بار مستقیماً از کربلا یاد نموده است. این شاعر گاه مصیبت کشته شدن حسین و یارانش را چنان سنگین و سخت و مظلومانه می‌بیند که زبان شکوه و شکایت به درگاه خداوند متعال می‌گشاید و گاهی نیز به این دنیای فانی شخصیتی استعاری می دهد و به آن می تازد که چرا باعث شهادت امام حسین و یارانش در صحرای کربلا شده است :

حسن‌- حسین‌، عرشی‌ - کرسی‌ گره ‌گیم‌
کربلادا شهید اتدینگ‌ سن‌ دنیا
معنی:
تو ای دنیا! حسن ـ حسین را که از عرش و کرسی (از بین همه چیز) فقط او را می‌خواهم ، در کربلا شهید کردی.
و یا در شعری دیگر از ریخته شدن خون افراد زیادی از امت اسلام در کربلا شکوه می‌کند :
بیرنیچه‌ امت‌لار قانین‌
کربلادا دوکوپ‌ گچدی‌
معنی:
خون چندین امت را
در کربلا به زمین ریخته ‌اند

این شاعر آزاده ، بر این عقیده است که کشته شدگان در کربلا را جز شهید ، نمی ‌توان چیز دیگری نامید و می‌گوید که آیا به غیر از آنها شهید دیگری مگر می‌توان تصور نمود:

هر زاغ‌ و زغن‌دان‌ کبوتر اولماز
هر صحراده‌ یاتان‌ میت‌ بولارمی‌؟
کربلادان‌ غیری‌ شهید بولارمی‌؟
هر ساچین‌ اوسدورن‌ سید بولارمی‌؟
هر تلپک‌ گیین‌دن‌ قلندر اولماز
معنی
هر زاغ و زغنی را نمی توان کبوتر نامید
آیا می توان هر آن کس را که در صحرا آرمیده ، مرده نامید؟
آیا غیر از آنها که در کربلا شهید شده ‌اند ، می‌ توان شهید نامید؟
آیا هر آن کس را که موهایش را بلند کرده ، می ‌توان سید نامید؟
نمی توان هر کس را که کلاه پوشیده ، قلندر نامید.

مختومقلی در شعری ، از دیداری روحانی با حسن و حسین و دشت کربلا سخن گفته است :

کربلا دشتینده‌ جان‌ برگن‌ شهیدلر گیتدی‌لر
هم‌ حسن‌ بیرله‌ حسین‌، کربلانی‌ گوردوما
معنی
من آنها را که در دشت کربلا شهید شدند
و حسن و حسین را و کربلا را دیده‌ام

امام حسین (ع) در اشعار مختومقلی
نام امام حسین 23بیست و سه بار در دیوان مختومقلی فراغی تکرار شده است و این نشان دهنده علاقه و اهمیتی است که این شاعر بزرگ برای ایشان قائل است. مختومقلی حسن و حسین (علیهما السلام) را ماه و پرتو دین و مادرشان فاطمه زهرا (س) را شاه حوریان بهشت می ‌داند:
حسن‌ حسین‌، دینینگ‌ انوری‌، ماهی‌
قانی‌ فاطمه‌ زهرا، حورلرینگ‌ شاهی‌
قدرت‌ بیلن‌ دوران‌ نور الهی‌
شیله‌ معجزات‌لار موندان‌ گچیپ‌دیر
معنی
حسن و حسین ، ماه تابان دین هستند
فاطمه زهرا شاه حوریان بهشت است
اینها انوار الهی هستند که به قدرت خدا به وجود آمده‌ اند .
آری ؛ این معجزات از این دنیا رفته ‌اند.

مختومقلی در یکی از شعرهایش جنگ امام حسین (ع) در کربلا را مبارزه وی در راه اسلام می‌ داند.
بیزینگ‌ بیله‌ همدم‌ بولان‌
اسلام‌ اوچین‌ قیلیچ‌ اوران‌
کربلادا شهید بولان‌
اول‌ حسن‌، حسین‌ قانی‌؟
معنی:
آن حسن و حسین که همدم ما بودند
و به خاطر اسلام شمشیر زده‌اند
و در کربلا شهید شده‌اند ، کجایند؟

مختومقلی چنان جایگاهی برای شخصیت امام حسین قائل است که در شعری شفای دل بیمار و آشوبزده خود را از حسن ، حسین ، علی و دیگر بزرگان و ائمه می‌خواهد :

اون‌ ایکی‌ امام‌، بیری‌- بیریندن‌ سرور
یدی‌ ولی‌، یاران‌ بولوپ‌، مدد بر
مشهد، قارا بابا، یا شیث‌ پیغامبر
حسن‌، حسین‌، شاهمردان‌، شفا بر!
معنی
ای دوازده امام ، ای که یکی از دیگری سرورتر!
ای هفت نفر اولیاء ، همه به یاری هم!
ای مشهد امام رضا ، ای قره‌بابا ، ای حضرت شیث!
ای حسن ، ای ‌حسین و ای شاهمردان ، شفایم ده!

شاعر بزرگ ترکمن در شعری دیگر ، ضمن مذمت دنیا و یادآوری ستمی که شمر و یزید بر امام حسین کرده ‌اند ، از خداوند بخشایشگر خواسته است تا به حق امام حسین گناهانش را ببخشاید:

یالان‌ دنیا کیمه‌ بردی‌ وفانی‌
آخرتدا آنلار سورر صفانی‌
شمر ایله‌ اول‌ یزید بردی‌ جفانی‌
یا امام‌ حسینه‌ باغیشلا بیزنی‌
معنی
این دنیای دروغین به چه کسی وفا کرده؟
خدایا! به حق امام حسین که در آخرت ، در بهشت خواهد بود
به حق حسین که شمر و یزید بر او جفا کردند
ما را ببخش!

مختومقلی علاوه بر تکریم شخصیت والای امام حسین (ع) در همان شعر مشهور « باغیشلا بیزنی » درباره شخصیت فاطمه زهرا (س) دختر والای پیامبر ، همسر حضرت علی و مادر امام حسین (ع) نیز چنین بیتی سروده است:
فاطمه‌ زهرادیر آنینگ‌ انه‌ سی‌
ذاتینده‌ بیر ذره‌ یوقدور گناه ‌سی‌
معنی
مادرش فاطمه زهراست
آنکه ذره ‌ای گناه در ذاتش وجود ندارد.

ابیاتی که در زیر ذکر می شود،‌ بی هیچ توضیحی، نشانگر منزلتی است که شاعر ترکمن به امام حسن و امام حسین (ع) قائل است. بخش هایی از مرثیه‌ای با عنوان « حسن بیرله حسین» که مختومقلی در باره این امامان سروده ، چنین است:
بیر خداییم‌نینگ‌ قولی‌دیر اول‌ حسن‌ بیرله‌ حسین‌
مصطفی‌نینگ‌ بلبلی‌ دیر اول‌ حسن‌ بیرله‌ حسین‌
باغ‌ رضوانینگ‌ گلی‌دیر اول‌ حسن‌ بیرله‌ حسین‌
اول‌ علی‌نینگ‌ ایکی‌ اوغلی‌دیر اول‌ حسن‌ بیرله‌ حسین‌
ایکی‌ دنیانینگ‌ گلی‌دیر اول‌ حسن‌ بیرله‌ حسین‌
معنی
بندگان خدای واحدند ، آن حسن و حسین
بلبل مصطفی هستند ، آن حسن و حسین
گل باغ رضوانند ، آن حسن و حسین
دو پسر علی هستند ، آن حسن و حسین
گل های دو جهانند ، آن حسن و حسین

اول‌ حسن‌ بیر حسین‌ بیلسنگ‌ ایدی‌لر شاهسوار
اگنی‌گه‌ قالقان‌ سالیپ‌، الی‌گه‌ آلدی‌ ذوالفقار
ایکی‌ دنیانینگ‌ گلی‌دیر اول‌ حسن‌ بیرله‌ حسین
معنی
آن حسن و حسین شهسوارانی بودند
حسین بود که سپر پوشید و ذوالفقار به دست گرفت
حسن و حسین گلهای دو جهان هستند

شمر معلون‌ پلید کسدی‌ حسینینگ‌ باشینی‌
تانگلا محشرده‌ گورر سیز (اول‌) فاطمه‌ گوز یاشینی‌
هم‌ یتیم‌ قیلدی‌ اوغول‌ - قیز هم‌ ینه‌ قارداشینی‌
هم‌ قارینداش‌ اوروغ‌ هم‌ ینه‌ (هم‌) یولداشینی
ایکی‌ دنیانینگ‌ گلی ‌دیر اول‌ حسن‌ بیرله‌ حسین‌
معنی
شمر ملعون و پلید ،
در روز محشر اشک فاطمه را خواهید دید که جاری است
چونکه یتیم ماند از پسران و دختران و از داشتن برادر
و محروم شد از داشتن خویشان و نزدیکان و هم از همسرش.
گل های دو جهانند ، آن حسن و حسین

اول‌ حسین‌ گیردی‌ اوروش‌غا بیر خدانی‌ یاد ادیپ‌
هم‌ علی‌ اصغر اشیتیپ‌، نالا و فریاد ادیپ‌
شمر ملعون‌ کسدی‌ باشین‌ ظلم‌نی‌ بسیار ادیپ‌
اهلی‌ عالم‌ ییغلاشا دیر بیر خدانی‌ یاد ادیپ‌
ایکی‌ دنیانینگ‌ گلی‌دیر اول‌ حسن‌ بیرله‌ حسین
معنی
آن حسین با یاد خدای واحد ، به صحنه نبرد وارد شد
علی اصغر شنید و ناله و فریاد کرد
شمر ملعون ظلم بسیار نمود و سر از بدنش جدا کرد
تمام عالم ، خدای را یاد کرده و گریستند
گل های دو جهانند ، آن حسن و حسین

گر علی‌ بولسا ایدی‌، آندا برردی‌ دادینی‌
اول‌ پلیدلر قیلماغای‌ اردی‌ اوروش‌نینگ‌ دادینی‌
شیر دک‌ تارتار، اشیتگیل‌ بندانینگ‌ فریادینی‌
آدینگیز بو دنیاده‌ بو سیرلارینگ‌ بنیادینی‌
ایکی‌ دنیانینگ‌ گلی‌دیر اول‌ حسن‌ بیرله‌
معنی
حسین‌ اگر علی می‌بود، دادش را می‌ستاند
آن پلیدها فریاد جنگ سر می ‌دادند و داد و فریاد می‌کردند
آیا فریاد حسین را می شنوی که همچون شیری می‌غرد
بنیان اسرار این دنیا با نام آنها مرتبط است
گل های دو جهانند ، آن حسن و حسین

چهره پلید یزید در شعر مختومقلی
ترکمن‌ها زشت ‌ترین و قبیح ‌ترین ناسزایی که به زبان می‌آورند، عبارت شمر و یزید است. این دو عبارت در بین ترکمنها با زشتی، پلشتی، دغلکاری و هر آنچه منفی است، مترادف می‌باشد. کسی نیست که ترکمن باشد و با شنیدن این عبارات به عنوان ناسزا چهره در هم نکشد و خشمگین نشود. به راستی این در بطن فرهنگ و عقیده ترکمنها ریشه دوانده است.
مختومقلی یزید را فردی می داند که دین را انکار نمود و در شعری، در لزوم وفای به عهد، به شکلی شاعرانه، آنرا که وفای به عهد نکند، بدتر از یزیدی می‌داند که منکر دین شد :

هر کیم‌ تاپیلماسا آیدان‌ سوزوندن‌
دینه‌ منکر بولان‌ یزید یاغشی‌ دیر
معنی
هر کس که وفای به عهد نکند
یزید که منکر دین شد ، از او بهتر است

به عبارتی می ‌توان چنین گفت که شاعر برای نشان دادن درجه قباحت و زشتیِ وفا نکردن به عهد و پیمان ، به نماد زشت ‌ترین و کریه ‌ترین انسانها که یزید باشد اشاره نموده و گفته است آن که وفای به عهد نکند از یزید هم بدتر است.
مختومقلی در شعری دیگر، با کنایه ‌ای بسیار شاعرانه، یزید را در معنای کناییِ فردی بسیار فرصت طلب به کار می ‌برد که اساس کارش بر سودجویی و منفعت طلبی است:

منکرلرجم‌ بولوپ‌ ییقدی‌ کعبه ‌نی‌
یزید گیتدی‌ آغاچلارین‌ ساتماغا
معنی
منکرها جمع شدند و کعبه را ویران کردند
و یزید رفت تا چوب‌های آن را بفروشد

و بالاخره در شعری دیگر ، شاعر ترکمن لعنت بر یزید می‌فرستد و در مشاعره با شاعری دیگر چنین می پرسد :

مختومقلی‌ حقه‌ قول‌، رسول‌ - امت‌
مومنه‌ شکر ادیپ‌، یزیده‌ لعنت‌
پیغامبر سروری‌ رسول‌ محمد
محمد هاچان‌ معراجه‌ گیدیپ‌دیر
معنی:
مختومقلی بنده حق ، رسول و امت است
شکر بر مؤمن و لعنت بر یزید.
آیا می‌دانی سرور پیامبران حضرت محمد
چه زمانی عروج نمود؟


نویسنده: یوسف قوجق

منابع
1- دیوان كامل مختومقلی فراغی/به كوشش مراد دوردی قاضی؛ تصحیح و ویرایش محمود عطاگزلی. مشهد: گل‌نشر، 1382 (چاپ دوم)
2- دیوان مختومقلی (چاپ عشق آباد) ؛ سه جلد ؛ سال انتشار 1997

 

مطالب مرتبط:

ایجاد اردوگاه‌های دانش‌آموزی در شهرستان گنبدکاووس

معاون جهادکشاورزی گلستان: ۴۰۰ هزار هکتار گندم در استان گلستا

کشور به تولید ۲۱۰ هزار تن نخ در سال جاری نیاز دارد

شهرام غراوی به بهارستان می‌رود/ مهندس غراوی منتخب مردم شرق گ

توضیحات مدیر حج و زیارت گلستان در خصوص اعزام حجاج به سرزمین

صندلی‌ها در مقابل شهروندان کم آوردند/ شوخی طنزپرداز گلستانی

نوشتن دیدگاه

نظراتی که حاوی توهین یا افترا می‌باشند، منتشر نخواهند شد.
لطفا از نوشتن نظرات خود به صورت حروف لاتین (فینگلیش) خودداری نمایید.
با توجه به آن که امکان موافقت یا مخالفت با محتوای نظرات وجود دارد، معمولا نظراتی که محتوای مشابه دارند، انتشار نمی‌یابند.
نظرات منتشر شده مخاطبین به منزله تایید یا رد آن توسط تورکمن‌نیوز نیست و تنها در جهت رعایت حقوق نظر دهندگان انتشار می‌یابد.

تصویر امنیتی
تصویر امنیتی جدید

Daevat Be Hamkari

shams01

آخرین خبرها

دعوت به همکاری

Hamkari Daevat02

Agahi Paziresh

bazar banner2

Banner ArzanSara

Banner001

Irandokht

Berenj Jahed

bamdad3

English Lerner

Type Daneshjoei2

 Amlak istanbul

 

NewsGonbad Log

 

Kanal Telgeram